Artykuł podejmuje aktualną problematykę dotyczącą praktycznych aspektów oceny ryzyka zawodowego, która stanowi wiodący element strategii ochrony pracy w Unii Europejskiej i w Polsce. Przestawiono tu wybrane zasady oceny ryzyka zawodowego, kryteria klasyfikacji metod oceny ryzyka, źródła informacji i metody zbierania danych, metody identyfikacji zagrożeń, metody szacowania ryzyka.

Przegląd wybranych zasad oceny ryzyka zawodowego

Ocenę ryzyka zawodowego można przeprowadzać w różny sposób, w zależności od potrzeb przedsiębiorstwa lub zakładu pracy; wytyczne w tym zakresie zawierają polskie normy i literatura specjalistyczna. Zalecane są przede wszystkim takie metody oceny ryzyka, których stosowanie nie wymaga wiedzy specjalistycznej i które mogą być w prosty sposób wykorzystane przez członków zespołu oceniającego ryzyko.

Należy zwrócić uwagę, aby otrzymane wyniki oceny ryzyka zawodowego były w pełni wystarczające do wyznaczenia jego dopuszczalności oraz właściwego planowania działań korygujących i zapobiegawczych.

Zgodnie z zasadą ALARP (As Low As Reasonable Practicable) można wyodrębnić trzy następujące obszary o różnym poziomie ryzyka:

obszar I, w którym ryzyko jest niedopuszczalnie duże i nie można go obniżyć za pomocą dostępnych środków, praca w tym obszarze jest niedopuszczalna;

obszar II, w któym ryzyko moża zaakceptować, pod warunkiem stałj jego kontroli, w obszarze tym należ podjąćwysiłi w celu redukcji ryzyka, uwzglęniają przy tym warunek ekonomiczny;

obszar III, w któym ryzyko jest pomijalnie mał i nie musi byćkontrolowane, ponieważnie przewiduje sięmożiwośi jego zwięszenia.

W przypadku gdy zastosowanie prostych metod oceny ryzyka zawodowego nie dostarcza zadowalająych wynikó, należ dokonaćkolejnej oceny ryzyka, co w praktyce jest zwiąane z możiwośiąwyboru czterech nastęująych wariantó decyzyjnych:

zastosowanie metod zaawansowanych,

skorzystanie z kilku metod jednocześie,

zapewnienie udział specjalistó (konsultantó, doradcó),

grupowe podejmowanie decyzji lub sondażopinii ekspertó.

Praktyczna realizacja oceny ryzyka zawodowego jest zwiąana z możiwośiąwykorzystania jednej z trzech nastęująych strategii podejmowania decyzji:

indywidualne podejmowanie decyzji – ocena dokonywana jest jednoosobowo, głónie na podstawie aktualnej wiedzy decydenta i jego dośiadczenia;

grupowe podejmowanie decyzji – wypełia sięjednązbiorcząkartęw wyniku kolektywnej decyzji, ustalonej wspónie przez człnkó zespoł;

sondażopinii ekspertó – oblicza sięśednie wyniki oceny uzyskane na podstawie indywidualnych kart, wypełionych przez każego z człnkó zespoł.

Decyzje indywidualne sącharakterystyczne m.in. dla mniejszych zakłdó pracy i jednostek organizacyjnych oraz dla decyzji o mniejszej wadze. W więszych organizacjach (np. dużch i śednich przedsięiorstwach) oraz dla istotnych problemó decyzyjnych (np. dotycząych zagrożnia żcia i zdrowia pracownikó), decyzje indywidualne mogąbyćobarczone dużm błęem, na co mająwpłw m.in. takie czynniki, jak np. subiektywny punkt widzenia decydenta, niedokłdne lub niepełe dane i informacje, przeoczenie lub pomyła.

Decyzje grupowe eliminująwięszośćniedoskonałśi decyzji indywidualnych, ale ich zastosowanie moż nieśćze sobąpewne wady, takie jak np. wydłżnie czasu na podjęie decyzji, koniecznośćpogodzenia sprzecznych opinii, możiwośćzdominowania grupy przez jednąosobę zależośi słżowe i czynniki polityczne, wpłwająe na ostatecznądecyzję

Sondaż opinii ekspertów umożliwia obiektywizację indywidualnych opinii członków zespołów oceniających, co pozwala wyeliminować dwa podstawowe ograniczenia decyzji grupowych, tj. skrajne opinie ekspertów oraz syndrom (zjawisko) grupowego myślenia.

Syndrom grupowego myślenia jest charakterystyczny dla zespołów zdominowanych przez autokratycznych przywódców, którzy narzucają swój subiektywny punkt widzenia, a dążenie grupy do konsensusu przeważa nad dążeniem do osiągnięcia obiektywnej decyzji, co jest niestety normą w niektórych przedsiębiorstwach i zakładach pracy.

Kryteria klasyfikacji metod oceny ryzyka zawodowego

Ocena ryzyka zawodowego polega na określeniu wielkości (poziomu) ryzyka dla po-szczególnych zagrożeń, które zidentyfikowano na stanowiskach pracy, zgodnie z przyjętą miarą ryzyka (np. w postaci opisu słownego lub wskaźnika liczbowego), która wynika z za-stosowania określonych metod oceny ryzyka.

Określenie wielkości ryzyka zawodowego, związanego z poszczególnymi zagrożeniami, zidentyfikowanymi na stanowiskach pracy polega na ustaleniu:

możiwośi (prawdopodobieńtwa, czętośi) wystąienia zagrożń

potencjalnych skutkó (nastęstw, konsekwencji, szkó, strat) wystąienia zagrożń

W odniesieniu do czynnikó mierzalnych (obejmująych czynniki szkodliwe dla zdrowia, dla któych wyznaczono normy higieniczne) wielkośćryzyka moża wyznaczyćza pomocąporónania śednich wartośi stężńlub natężń(wynikająych z badańi pomiaró czynnikó szkodliwych dla zdrowia) z wartośiami najwyżzych dopuszczalnych stężńlub natężń(np. NDS, NDN).

W odniesieniu do czynnikó niemierzalnych (obejmująych czynniki szkodliwe dla zdrowia, dla któych nie okreśono wartośi dopuszczalnych i pozostał czynniki wystęująe w śodowisku pracy, np. mechaniczne) wielkośćryzyka moża wyznaczyćza pomocąokreśonej metody oceny ryzyka.

Do oceny ryzyka sąstosowane różorodne metody, któych dobó zależ m.in. od celu badań stopnia szczegółwośi i charakteru otrzymanych wynikó. Dlatego nie moża podaćjednej uniwersalnej metody, możiwej do zastosowania w dowolnym przypadku, co wynika m.in. ze specyfiki poszczegónych dziedzin gospodarki i rodzajó działlnośi oraz dużj różorodnośi zakłdó pracy, jednostek organizacyjnych i stanowisk pracy.

Metody oceny ryzyka różnią się między sobą m.in.:

sposobem postęowania podczas zbierania informacji o ryzyku,

zasobem informacji niezbęnych do przeprowadzenia oceny,

kryteriami stosowanymi podczas realizacji oceny,

zakresem zastosowańposzczegónych metod.

Dokonują wyboru okreśonej metody oceny ryzyka należ sprawdzić czy spełione sąnastęująe warunki:

metoda jest odpowiednia dla analizowanego obiektu, procesu lub stanowiska pracy,

człnkowie zespoł oceniająego mająodpowiednie kwalifikacje i dośiadczenie,

dostęne sąodpowiednie informacje do przeprowadzenia oceny ryzyka,

zapewnione sąodpowiednie śodki i terminy realizacji oceny ryzyka.

Dobó metod do warunkó pracy w zakłdach i na stanowiskach jest na razie sprawąotwartą dlatego należ uwzglęnićw pierwszej kolejnośi m.in.:

rodzaj i zakres prowadzonej działlnośi,

wielkośćprzedsięiorstwa i liczbęzatrudnionych,

stosowanątechnologięi wyposażnie techniczne,

specyfikęi nasilenie zagrożńzawodowych.

Moża wyróżićwiele różych klasyfikacji metod oceny ryzyka, np.:

indukcyjne i dedukcyjne,

ilośiowe, jakośiowe, jakośiowo-ilośiowe,

matrycowe/tablicowe, wskaźikowe, graficzne,

oceny prawdopodobieńtwa/czętośi i skutkó/konsekwencji,

oceny obszaró SHE (bezpieczeńtwo, zdrowie, śodowisko),

oceny systemó CTO (człwiek, technika, otoczenie/śodowisko).

Podstawowym kryterium podział metod oceny ryzyka jest przede wszystkim sposó opisu dostęnych danych i informacji. W przypadku podział na metody jakośiowe i ilośio-we kryterium szczegółwym moż byćdostę do danych statystycznych, a w przypadku podział na metody dedukcyjne i indukcyjne – zastosowanie praw logiki.

Metody dedukcyjne wykorzystujątzw. zasadę„d ogół do szczegół”, gdzie wnioski szczegółwe wynikająz logicznego nastęstwa zdarzeń(efekt domina). Badania oparte sąna podejśiu retrospektywnym, któe pozwala na odtworzenie uwarunkowańi przyczyn, któe doprowadził do okreśonych zdarzeń Przykłdem zastosowania dedukcji jest m.in. analiza wypadkó przy pracy, a przykłdem metody dedukcyjnej – analiza drzewa błęó FTA.

Metody indukcyjne wykorzystują tzw. zasadę „od szczegółu do ogółu”, gdzie wnioski ogólne wynikają z obserwacji zdarzeń szczegółowych i weryfikacji hipotez. Badania oparte są na podejściu prospektywnym, które pozwala na wykrycie uwarunkowań i przyczyn, które mogą doprowadzić do określonych zdarzeń. Przykładem zastosowania indukcji jest m.in. oce-na ryzyka zawodowego, a przykładem metody indukcyjnej – analiza drzewa zdarzeń ETA.

Metody jakościowe służą do jakościowej analizy faktów, zjawisk i procesów, w której cele są wyrażane opisowo za pomocą określeń słownych. Badania koncentrują uwagę na podejściu systemowym, które pozwala na całościową charakterystykę badanych zjawisk, określenie granic systemu, struktury systemu, zbioru elementów i relacji zachodzących między nimi. Przykładowe metody jakościowe to listy kontrolne i analiza co jeśli.

Metody ilościowe służą do ilościowej analizy faktów, zjawisk i procesów, w której cele są wyrażane w odpowiednich jednostkach miary za pomocą wartości liczbowych. Badania koncentrują uwagę na podejściu statystycznym, które pozwala na liczbową charakterystykę badanych zjawisk, ocenę wiarygodności wyników, dobór odpowiednich miar i wskaźników. Przykładowa metoda ilościowa to metoda wg PN-N-18002 dla czynników mierzalnych.

Niektóre metody występują w literaturze pod tą samą nazwą w dwóch wersjach, jedna służy do identyfikacji zagrożeń, druga do oszacowania ryzyka, np. metoda wstępnej analizy zagrożeń PHA, analizy bezpieczeństwa pracy JSA.

Wśród metod oceny ryzyka można wyróżnić m.in. podział na metody służące wyłącznie do oszacowania ryzyka (np. metody wg PN-N-18002, metoda Score Risk) lub metody łączące identyfikację zagrożeń i oszacowanie ryzyka (np. analiza drzewa zdarzeń ETA, analiza drzewa błędów FTA), zwane także metodami analizy ryzyka.

Nie ma ogólnie przyjętej w aktach prawnych, polskich normach i literaturze klasyfikacji i terminologii dotyczącej metod wykorzystywanych w procesie oceny ryzyka zawodowego. Najczęściej występujące nazwy to m.in.: metody oceny ryzyka i metody analizy ryzyka, metody identyfikacji zagrożeń i metody szacowania ryzyka.

Według polskiej normy PN-N-18002:2000 ocena ryzyka obejmuje zebranie informacji, identyfikację zagrożeń, oszacowanie ryzyka i wyznaczenie dopuszczalności ryzyka. Dlatego można dokonać klasyfikacji metod oceny ryzyka dla trzech następujących etapów badań: zebrania danych i informacji, identyfikacji zagrożeń, oszacowania ryzyka.

Proponuje się wykorzystać do poszczególnych etapów badań, dotyczących oceny ryzyka zawodowego, następujące grupy metod:

zebranie danych i informacji o zagrożniach i ryzyku – metody zbierania danych;

identyfikacja zagrożńzwiąanych z pracą– metody identyfikacji zagrożń;

oszacowanie ryzyka zwiąanego z zagrożniami – metody szacowania ryzyka.

Źródła informacji i metody zbierania danych

 

Dane są to nie przeanalizowane fakty i zestawy liczb, które są gromadzone dla potrzeb dokonania oceny stanu istniejącego, przewidywania zmian lub rozwiązania problemu, po ich przekształceniu w informacje, w formie odpowiedniej dla decydenta.

Informacje są to odpowiednio przetworzone dane, zmniejszające skalę niewiedzy o danym fakcie, zjawisku lub procesie, które umożliwiają sprawniejsze działanie oraz mogą być wykorzystywane przez człowieka, żywe organizmy lub maszyny.

Dokument jest to informacja i jej nośnik, np. papier, fotografia, nośnik magnetyczny, elektroniczny lub optyczny. Dokumentacja jest to zbiór dokumentów, m.in. dokumentacja źródłowa (np. procedura, instrukcja, zapis, karta, formularz, protokół, wykaz, lista) i doku-mentacja wtórna (np. rejestr, księga, ewidencja, dziennik, książka, raport, sprawozdanie).

W literaturze specjalistycznej z różnych dziedzin i dyscyplin naukowych spotyka się niestety odmienny sposób stosowania pojęcia metody i techniki badań, co prowadzi do zamiennego ich stosowania. Praktyczną konsekwencją tego zjawiska jest powstanie sytuacji, w której metody podstawowe w jakiejś dyscyplinie naukowej są tylko technikami w innej dyscyplinie lub dziedzinie nauki, np. ankieta i wywiad.

Podstawowe relacje pomiędzy pojęciem metody i techniki badań to m.in.: metoda, która obejmuje różne techniki realizacji określonego celu badawczego, a technika z kolei obejmuje odpowiednie narzędzie badawcze oraz instrukcję jego stosowania.

Nie ma ogólnie przyjętej w aktach prawnych, polskich normach i literaturze klasyfikacji i terminologii, dotyczącej metod i technik zbierania danych. Jedną z ogólnych klasyfikacji jest podział na nauki matematyczno-przyrodnicze i humanistyczno-społeczne. Do popularnych kierunków badań aktualnie można zaliczyć m.in. badania statystyczne, społeczne, rynkowe.

Nie ma przyjętej w literaturze klasyfikacji metod i technik wykorzystywanych zarówno do zbierania danych i informacji o zagrożeniach i ryzyku zawodowym, jak i do szeroko pojętej analizy stanu bezpieczeństwa i higieny pracy.

Dla potrzeb zbierania danych i informacji o zagrożeniach i ryzyku zawodowym można wykorzystać m.in. badania: statystyczne, techniczne, ergonomiczne, medyczne, socjologicz-ne, psychologiczne, pedagogiczne. Wśród wielu metod i technik badawczych można wymie-nić m.in.: analizę dokumentów, obserwację, ankietę, wywiad, listy kontrolne, eksperyment (doświadczenie), studium przypadku (analiza przypadku).

Według normy PN-N-18002:2000 źródłami informacji potrzebnymi do oceny ryzyka mogą być m.in.:

dokumenty, np. dokumentacja techniczno-ruchowa i instrukcje stanowiskowe, wyniki badańi pomiaró czynnikó szkodliwych dla zdrowia, dokumentacja dotycząa wy-padkó przy pracy, choró zawodowych i zdarzeńpotencjalnie wypadkowych;

obserwacje, np. obserwacja śodowiska pracy, obserwacja zadań wykonywanych na stanowisku pracy, obserwacja zadańwykonywanych poza stanowiskiem pracy, obserwa-cja czynnikó zewnęrznych, któe mogąwpłnąćna stanowisko pracy;

wywiady z pracownikami.

Wedłg normy PN-EN 1050:1999 źółmi informacji wymaganymi w procesie oceny ryzyka mogąbyćm.in.:

dokumenty, np. dokumentacja dotycząa maszyn i urzązeń wypadkó przy pracy, zdarzeńpotencjalnie wypadkowych, stanu zdrowia pracownikó;

metoda sondaż ekspertó DELPHI.

Do zebrania danych i informacji o zagrożniach i ryzyku zawodowym proponuje sięwykorzystaćnastęująe źół informacji:

dokumentacjęwewnąrzzakłdową;

literaturęspecjalistyczną, np. akty prawne, polskie normy, publikacje;

obserwację(bezpośednia lub pośednia, jawna lub ukryta, ciął lub nieciął);

sondaż(ankieta, wywiad, burza mógó), np. sondażprzeprowadzony z pracodawcami, osobami kierująymi pracownikami, pracownikami lub ich przedstawicielami.

Proponuje sięwykorzystaćdo zebrania danych i informacji o zagrożniach i ryzyku zawodowym nastęująądokumentacjęwewnąrzzakłdową:

dokumentacja dotycząa kontroli wewnęrznej, np. kontrola przeprowadzona przez osoby kierująe pracownikami (nadzó słżowy), słżębezpieczeńtwa i higieny pracy, słżęmedycyny pracy, społcznąinspekcjępracy (nadzó społczny);

dokumentacja dotycząa kontroli zewnęrznej, np. kontrola przeprowadzona przez PańtwowąInspekcjęPracy, PańtwowąInspekcjęSanitarną

dokumentacja dotycząa charakterystyki zagrożń w tym wyniki badańi pomiaró czynnikó szkodliwych dla zdrowia, karty charakterystyki substancji niebezpiecznej;

dokumentacja dotycząa charakterystyki pracy, w tym wykazy prac w narażniu, wykazy prac szczegónie niebezpiecznych;

dokumentacja dotycząa charakterystyki pracownikó, w tym wykazy pracownikó w narażniu, wykazy grup szczegónego ryzyka;

dokumentacja dotycząa maszyn;

dokumentacja dotycząa wypadkó przy pracy;

dokumentacja dotycząca chorób zawodowych;

dokumentacja dotycząa zdarzeńpotencjalnie wypadkowych.

Dla potrzeb zebrania danych i informacji o zagrożniach i ryzyku zawodowym najczęśiej zaleca sięw literaturze i wykorzystuje sięw praktyce metodęanalizy dokumentó, opartąna istniejąej dokumentacji wewnąrzzakłdowej i dostęnej literaturze specjalistycznej.

Do zebrania danych i informacji o zagrożniach i ryzyku zawodowym proponuje sięwykorzystaćnastęująe metody:

dla prostych prac i czynnośi wykonywanych na stanowisku pracy – metoda analizy dokumentó i metoda list kontrolnych, dostosowane do specyfiki stanowiska pracy;

dla złżnych prac i czynnośi wykonywanych na stanowisku pracy – metoda analizy dokumentó i metoda list kontrolnych, jako metody podstawowe oraz metoda obserwacji i metoda sondaż – technika wywiadu jako metody wspomagająe.

W uzasadnionych przypadkach moża zastosowaćmetody bardziej zaawansowane, któe należądo grupy metod dedukcyjnych lub indukcyjnych, jakośiowych lub ilośiowych.

Proponuje sięwykorzystaćmetodęsondaż – technikęankiety i technikę„urzy mó-gó” jako szczegółwąmetodęzbierania danych, któa moż słżćdo dokłdnego zebrania danych i informacji o zagrożniach i ryzyku, zwiąanym z pracąi czynnośiami wykonywa-nymi na stanowisku pracy.

Metoda analizy dokumentów polega na opisie i interpretacji szeroko rozumianych wytworó (dokumentó). Dokument jest to informacja i jej nośik, np. papier, fotografia, nośik magnetyczny, elektroniczny lub optyczny. Analiza dokumentó polega na analizie wszelkich dokumentó mogąych stanowićźół informacji, na podstawie któej moża wydawaćuzasadnione sąy o faktach, zjawiskach lub procesach. Podstawowym warunkiem rzetelnośi metody jest autentycznośćdokumentó i wiarygodnośćich twócó.

Metoda list kontrolnych obejmuje zestawy pytańlub procedur sprawdzająych, któe odnosząsiędo różych elementó badanego faktu, zjawiska lub procesu. Najczęśiej użwa sięich do sprawdzania zgodnośi stanu faktycznego z obowiąująymi aktami prawnymi lub polskimi normami. Listy kontrolne mogąbyćopracowywane na podstawie aktualnych wymagań standardó lub innych wytycznych, a rónocześie moża w nich uwzglęniaćinne problemy, charakterystyczne dla analizowanego faktu, zjawiska lub procesu.

Metoda obserwacji jest to zamierzone, planowe i systematyczne postrzeganie oraz gromadzenie i analiza faktó, zjawisk lub procesó. Obserwacja należ do bezpośednich metod zbierania danych, któe cechuje brak ingerencji badacza w analizowany proces. Podstawowązaletąobserwacji jest to, ż gromadzone dane nie zależąod pogląó osó

obserwowanych, ponieważ ocenie podlegają zachowania, a nie opinie, natomiast wadą jest to, że obecność obserwatora lub kamery może wpływać na sposób wykonywania pracy.

Metoda sondażu polega na gromadzeniu informacji w wyniku relacji słownych osób badanych (respondentów). Podstawową cechą metody jest sondowanie opinii, która polega na zadawaniu respondentom pytań za pomocą kwestionariuszy, a odpowiedzi mogą być pisemne (ankieta) lub ustne (wywiad). Metodę sondażu można przeprowadzić w sposób bezpośredni lub pośredni, przy bezpośredniej ocenie stosuje się najczęściej technikę „burzy mózgów”, a przy pośredniej ocenie  technikęwywiadu i technikęankiety.

Technika ankiety polega na zorganizowanym sposobie pozyskiwania informacji od respondentó przez wypełienie kwestionariuszy. Ankiety sąopracowywane w zależośi od przyjęego kryterium, któe w danej sytuacji i czasie okreśa cele prowadzonych badań Technika ankiety jest przykłdem analizy otwartej i elastycznej, któej poszczegóne elementy mogąbyć(w miarępotrzeby) wyodręnione z całśi i poddane odręnej ocenie.

Technika wywiadu jest to śiadomie zaplanowana i przeprowadzona rozmowa, któej celem jest zebranie informacji od respondentó. Wywiad jest cennym źółm informacji, jeżli prowadząy badania jest wnikliwym obserwatorem oraz posiada umiejęnośćstawiania pytańi kierowania rozmową Wąpliwośi nasuwająe sięw trakcie prowadzenia wywiadu mogąbyćna bieżąo wyjaśiane, co moż stanowićźół dodatkowych informacji.

Technika burzy mózgów należ do popularnych obecnie metod heurystycznych, któych idea polega na zorganizowanym sposobie uzyskiwania pomysłó i rozwiąań „Burza mógó” jest to twócze rozwiąywanie problemó, mająe na celu wygenerowanie listy pomysłó, któe słżąjako wskazóki do ich rozwiąania. Uzyskane w ten sposó informa-cje sąpoddane krytycznej ocenie i dalej przetworzone dla potrzeb decydenta.

Metody identyfikacji zagrożeń

Propozycja klasyfikacji i przykłady metod identyfikacji zagrożeń (niektóre metody można zaliczyć jednocześnie do kilku grup):

metody porównawcze lub wstęne, np. listy kontrolne lub listy sprawdzeń(Checklist, CL lub CHL) albo analiza list kontrolnych (Checklist Analysis, CLA), klasyfikacja wzglęna lub ranking zagrożń(Relative Ranking, RR) albo technika klasyfikacji wzglęnej (Relative Ranking Technique, RRT), przeglą bezpieczeńtwa lub audyt bezpieczeńtwa (Safety Review, SR);

metody prognostyczne lub podstawowe, np. analiza co jeśli lub co gdy (What–if Analysis, WI), wstępna analiza zagrożeń (Preliminary Hazard Analysis, PHA), analiza bezpie-czeństwa pracy (Job Safety Analysis, JSA), studium zagrożeń i zdolności operacyjnych (Hazard and Operability Studies, HAZOP), analiza rodzaju błędu i skutków (Failure Modes and Effects Analysis, FMEA), analiza rodzaju błędu i krytyczności skutków (Failure Modes and Effects Criticaly Analysis, FMECA);

metody analizy drzew logicznych, np. analiza drzewa zdarzeńlub wydarzeń(Event Tree Analysis, ETA), analiza drzewa błęów lub uszkodzeń niezdatnośi (Fault Tree Analysis, FTA), analiza przyczyn i wyników (Cause and Consequence Analysis, CCA), metoda MORT (Management Oversight and Risk Tree);

metody analizy czynnika ludzkiego, np. analiza niezawodnośi człwieka (Human Reliability Analysis, HRA), technika THERP (Technique for Human Error Rate Predication), technika HEART (Human Error Assessment and Reduction Technique), metoda TESEO (z jęyka włskiego Tecnica Empirica Stima Errori Operatori), metoda SLIM (Success Likelihood Index Method);

metody analizy wypadków, np.: metoda badania wypadków w powiąaniu z analiząryzyka z wykorzystaniem metody MORT.

Dla potrzeb identyfikacji zagrożńnajczęśiej zaleca sięw literaturze i wykorzystuje sięw praktyce metodęlist kontrolnych.

Do identyfikacji zagrożńproponuje sięwykorzystaćnastęująe metody:

dla prostych prac i czynnośi wykonywanych na stanowisku pracy – metoda list kontrolnych, dostosowana do specyfiki stanowiska pracy;

dla złżnych prac i czynnośi wykonywanych na stanowisku pracy – metoda list kontrol-nych jako metoda podstawowa oraz metoda analizy co jeśi jako metoda wspomagająa.

W uzasadnionych przypadkach moża zastosowaćmetody bardziej zaawansowane, które należądo grupy metod indukcyjnych lub dedukcyjnych, ilośiowych lub jakośiowych.

Proponuje sięwykorzystaćmetodęanalizy bezpieczeńtwa pracy jako szczegółwąmetodęidentyfikacji zagrożń która moż słżćdo dokłdnego rozpoznania przyczyn zagrożńzwiąanych z pracąi czynnośiami wykonywanymi na stanowisku pracy.

Metoda list kontrolnych (Checklist, CL) jest przykłdem metody indukcyjnej, jakośiowej lub ilośiowej, która umożiwia identyfikacjęzagrożńw systemie „złwiek-technika-śodowisko” przez odpowiedzi na pytania, najczęśiej „ak” lub „ie”. W ten sposób moża przewidywaćnastęująe po sobie zdarzenia, okreśaćkonsekwencje błęów i sposo-

by zapobiegania. Zakres analizy obejmuje obiekt techniczny i człowieka, nadaje się do stosowania na etapach projektowania, użytkowania i zmiany.

Przykładowe listy kontrolne są dostępne w publikacjach specjalistycznych oraz na stro-nach internetowych, np. http://www.pip.gov.pl, http://www.ciop.pl. W literaturze specja-listycznej najczęściej cytowane są m.in.: ergonomiczne listy kontrolne, listy kontrolne wg ILO, listy kontrolne wg NIOSH, listy kontrolne wg ISRS, listy kontrolne wg PN-EN 1050.

Metoda list kontrolnych obejmuje trzy następujące etapy badań:

wybó lub opracowanie listy kontrolnej – moża wykorzystaćwcześiej opracowane listy po ich aktualizacji, zaadaptowaćlisty opracowane dla podobnych ocen lub bezpośednio użćlist zawartych w poradnikach i wytycznych; jeżli nie ma zadowalająych list, to wtedy należ opracowaćwłsne opierają sięna dostęnych standardach, przepisach prawnych, zaleceniach odpowiednich poradnikó i dośiadczeniu konsultantó;

włśiwe badanie diagnostyczne – udzielanie odpowiedzi na wszystkie pytania zawarte w liśie kontrolnej w trakcie obserwacji oraz wywiadó i ankiet, a takż podczas analizy dokumentó, np. schemató, procedur, instrukcji;

opracowanie wynikó – zestawienie niezgodnośi i odchyleńod obowiąująych standar-dó i wymagań a nastęnie sformułwanie zaleceńmająych na celu usunięie wykry-tych odstęstw od stanu pożąanego.

Metoda analizy co jeśi lub co gdy (What–if Analysis, WI) jest przykłdem metody indukcyjnej i jakośiowej, któa słż do ustalania przyczyn i warunkó powstawania zagrożńprzez odpowiedzi na pytania rozpoczynająe sięod słó „o sięzdarzy, jeśi”. W wyniku dyskusji (np. wywiad lub „urza mógó”) moża przewidywaćmożiwe zakłóenia i ich potencjalne konsekwencje. Zakres analizy obejmuje obiekt techniczny i czł-wieka, nadaje siędo stosowania na etapach projektowania, użtkowania i zmiany. Metoda obejmuje nastęująe etapy badań szczegółwe zapoznanie z obiektem analizy, identyfikacja zdarzeńinicjująych, analiza możiwych odpowiedzi obiektu na zdarzenia inicjująe.

Metoda analizy bezpieczeńtwa pracy (Job Safety Analysis, JSA) jest przykłdem metody indukcyjnej, jakośiowej lub ilośiowej, któa umożiwia identyfikacjęzagrożńzwiąanych z realizowanymi zadaniami. Najpierw należ okreśićcele tych zadańi ustalić jakie czynnośi wykonuje siępodczas ich realizacji, nastęnie rozpoznaćzagrożnia zwiąane z poszczegónymi czynnośiami i okreśićwielkośćzwiąanego z nimi ryzyka. Zakres analizy obejmuje obiekt techniczny i człwieka, nadaje siędo stosowania na etapach projektowania, użtkowania i zmiany. Metoda obejmuje nastęująe etapy badań wybó analizowanej pracy, podziałpracy na kroki, identyfikacja zagrożń kontrola zagrożń

Metody szacowania ryzyka

 

Propozycja klasyfikacji i przykłady metod szacowania ryzyka (niektóre metody można zaliczyć jednocześnie do kilku grup):

metody matrycowe lub tablicowe, np.: metoda jakośiowa wg PN-N-18002 (skale trój-stopniowa i pięiostopniowa), metoda wg BS 8800, metoda wg MIL STD 882, metoda wg DIN V 19250, metoda wg PN-IEC 60300-3-9, metoda wg ODDK;

metody wskaźikowe, np.: metoda ilośiowa wg PN-N-18002 (skala trójstopniowa), zmodyfikowana metoda ilośiowa wg PN-N-18002 (skala pięiostopniowa), metoda Score Risk lub Risk Score, wskaźik poziomu ryzyka WPR, pięćkroków do oceny ryzyka (Five steps to risk assessment), Risk Assessment Code, metoda wg Allgemeine Themen;

metody graficzne, np.: kalkulator lub nomogram ryzyka wg CIOP-PIB, graf wg DIN V 19250, graf wg PN-EN 954-1, graf wg Mayser Polymer Electronic;

metody oceny ergonomicznej, np. metoda OWAS (Ovako Posture Analysing System), metoda RULA (Rapid Upper Limb Assessment), metoda REBA (Rapid Entire Body Assessment), wskaźik JSI (Job Strain Index);

metody analizy ryzyka, np.: wstęna analiza zagrożńPHA, analiza bezpieczeńtwa pracy JSA, analiza drzewa zdarzeńETA, analiza drzewa błęów FTA, listy kontrolne;

metody analizy wypadków, np.: metoda badania wypadków w powiąaniu z ocenąryzyka KIK wg CIOP-PIB, metoda badania wypadków w powiąaniu z analiząryzyka, z wyko-rzystaniem metody MORT.

Ocena ryzyka wg normy PN-N-18002:2000 oparta jest na ocenie dwóch parametrów ryzyka, które obejmująprawdopodobieńtwo wystąienia zagrożnia i ciężośćszkodliwych nastęstw zagrożnia, a interpretacja wielkośi i dopuszczalnośi ryzyka został okreśona dla skali trójstopniowej lub pięiostopniowej. Wielkośćryzyka odczytuje siędla skali trój-stopniowej – ryzyko mał, ryzyko śednie i ryzyko duż lub dla skali pięiostopniowej – skala rozszerzona o ryzyko bardzo mał i ryzyko bardzo duż. Dopuszczalnośćryzyka odczytuje siędla skali trójstopniowej – niedopuszczalne jest ryzyko duż lub dla skali pięiostopnio- wej – niedopuszczalne jest ryzyko duż i ryzyko bardzo duż.

Metody oceny ryzyka wg polskiej normy PN-N-18002:2000:

wskaźik ryzyka – metoda ilośiowa dla czynników mierzalnych, dla których wyznaczo-no wartośi dopuszczalne, w której porównuje sięwartośćwielkośi charakteryzująej zagrożnie P (stężnie lub natężnie czynnika szkodliwego dla zdrowia) z wartośiądo-

puszczalną Pmax (np. NDS, NDN), np. dla hałasu słyszalnego, drgań mechanicznych, czynników chemicznych, pyłów szkodliwych dla zdrowia;

matryca ryzyka – metoda jakośiowa dla pozostałch czynnikó (obejmująych czynniki niemierzalne i czynniki mierzalne, dla któych nie okreśono wartośi dopuszczalnych), w któej wielkośćryzyka jest kombinacjąprawdopodobieńtwa wystąienia zagrożnia i ciężośi szkodliwych nastęstw zagrożnia.

Metoda wskaźika ryzyka wg normy PN-N-18002 stosowana najczęśiej w odniesieniu do czynnikó szkodliwych dla zdrowia jest oparta na skali tróstopniowej, aktualnie w nor-mie nie ma podanej metody dla skali pięiostopniowej.

Propozycja zmodyfikowanej metody ilościowej wg normy PN-N-18002 dla skali pięio-stopniowej (porónanie wartośi P z Pmax i Pprog oraz odpowiadająa im wielkośćryzyka wg [11]):

P > Pmax i P > Pprog – ryzyko bardzo duż;

P > Pmax i P < Pprog – ryzyko duż;

0,5 Pmax  P  Pmax – ryzyko śednie;

0,1 Pmax < P < 0,5 Pmax – ryzyko mał;

P  0,1 Pmax – ryzyko bardzo mał.

Przykłdowa interpretacja wartośi dopuszczanych Pmax i Pprog (wg [11]):

wielkośi Pmax stanowiąwartośi NDS dla czynnikó chemicznych, wartośi poziomu ekspozycji na hałs odniesione do 8-godzinnego dnia pracy dla hałsu słszalnego, wartośi sumy wektorowej przyspieszeńdrgańodniesione do ekspozycji dobowej dla drgańmiejscowych lub ogónych;

wielkośi Pprog stanowiąwartośi NDSCh i NDSP dla czynnikó chemicznych, wartośi maksymalnego poziomu dźięu A i szczytowego poziomu dźięu C dla hałsu słszalnego, wartośi sumy wektorowej przyspieszeńdrgańodniesione do ekspozycji chwilowej dla drgańmiejscowych lub ogónych.

Dla potrzeb oszacowania ryzyka najczęśiej zaleca sięw literaturze i wykorzystuje sięw praktyce metody wg normy PN-N-18002:2000.

Do oszacowania ryzyka proponuje sięwykorzystaćnastęująe metody:

dla prostych prac i czynnośi wykonywanych na stanowisku pracy – metoda ilośiowa wg normy PN-N-18002 (skala tróstopniowa) dla czynnikó mierzalnych (dla któych okreśono wartośi dopuszczalne) oraz metoda jakośiowa wg normy PN-N-18002 (skala tróstopniowa) dla pozostałch czynnikó;

dla złożonych prac i czynności wykonywanych na stanowisku pracy – zmodyfikowana metoda ilościowa wg normy PN-N-18002 (skala pięciostopniowa) dla czynników mierzal-nych (dla których określono wartości dopuszczalne) oraz metoda wskaźnika ryzyka Score Risk dla pozostałych czynników.

W uzasadnionych przypadkach można zastosować metody bardziej zaawansowane, które należą do grupy metod wskaźnikowych, matrycowych lub graficznych.

Proponuje się wykorzystać metodę analizy bezpieczeństwa pracy jako szczegółową meto-dę szacowania ryzyka, która może służyć do dokładnego określenia wielkości ryzyka, związa-nego z pracą i czynnościami wykonywanymi na stanowisku pracy.

Metoda Score Risk (SR) lub Risk Score (RS), zwana także metodą wskaźnika ryzyka lub ryzyka czasowego jest przykładem metody trójparametrowej, wskaźnikowej, jakościowo-ilościowej (prawdopodobieństwo i straty materialne). Wielkość ryzyka (pięć poziomów) jest kombinacją prawdopodobieństwa wystąpienia zagrożenia (siedem kategorii), ekspozycji człowieka na zagrożenie (sześć kategorii) i potencjalnych skutków zagrożenia (sześć kategorii), a wskaźnik ryzyka oblicza się ze wzoru i odczytuje się z matrycy ryzyka.

Metoda analizy bezpieczeństwa pracy (Job Safety Analysis, JSA) jest przykładem metody czteroparametrowej, matrycowej, jakościowej. Wielkość ryzyka (trzy poziomy) jest kombinacją konsekwencji zdarzenia (cztery kategorie) i prawdopodobieństwa konsekwencji zdarzenia (pięć kategorii), które oblicza się ze wzoru jako suma trzech ocen (częstotliwości występowania zagrożenia, prawdopodobieństwa wystąpienia zdarzenia, możliwości uniknięcia lub ograniczenia szkody), a wskaźnik ryzyka odczytuje się z matrycy ryzyka.


 

Wprocesie oceny ryzyka zawodowego stosowanie wyłącznie wymagańwg normy PN-N-18002:2000 jest już aktualnie niewystarczające, dlatego coraz częściej są stosowane inne wytyczneoceny ryzyka. Aktualnie nie można podać jednej,uniwersalnej metody oceny ryzyka, możliwej do zastosowania w dowolnym przedsiębiorstwie lub zakładzie pracy, podobnie trudno jest wskazać jedną metodę dla potrzeb wszystkich stanowisk pracy.

Dobór metod oceny ryzyka zależy przede wszystkim od wielkości przedsiębiorstwai liczby zatrudnionych, rodzaju i zakresu działalności, stosowanej technologii i wyposażenia, specyfiki zagrożeń zawodowych. Wybór metod oceny ryzyka jest często decyzją strategiczną,

 

 

 

 

zwłaszcza w organizacjach, w których wdrożono systemy zarządzania, dlatego należy prze-prowadzić dokładną analizę metod i wypróbować ich efektywność w praktyce.

Do zebrania danych i informacji o zagrożeniach i ryzyku najczęściej wykorzystuje się dokumentację wewnątrzzakładową i literaturę specjalistyczną. Do zebrania danych i informa-cji dla prostych prac i czynności proponuje się wykorzystać – metodę analizy dokumentów i metodę list kontrolnych, a dla złożonych prac i czynności – metodę analizę dokumentów i metodę list kontrolnych oraz metodę obserwację i metodę sondażu – technikę wywiadu jako metody wspomagające. Proponuje się wykorzystać technikę ankiety i technikę „burzy mózgów” jako narzędzia służące do szczegółowego zebrania danych i informacji o zagroże-niach i ryzyku związanym z pracą i czynnościami wykonywanymi na stanowisku pracy.

Do identyfikacji zagrożeń wykorzystuje się najczęściej listy kontrolne. Do identyfikacji zagrożeń dla prostych prac i czynności proponuje się użyć metodę list kontrolnych, a dla złożonych prac i czynności – metodę list kontrolnych i metodę analizy co jeśli, jako metodę wspomagającą. Proponuje się wykorzystać metodę analizy bezpieczeństwa pracy jako metodę służącą do szczegółowego rozpoznania przyczyn zagrożeń związanych z pracą i czynnościa-mi wykonywanymi na stanowisku pracy.

Do oszacowania ryzyka wykorzystuje się najczęściej metody wg normy PN-N-18002. Do oszacowania ryzyka dla prostych prac i czynności proponuje się wykorzystać metodę ilościową wg PN-N-18002 (skala trójstopniowa) dla czynników mierzalnych oraz metodę jakościowąwg PN-N-18002 (skala trójstopniowa) dla pozostałych czynników, a dla złożonych prac i czynności –zmodyfikowaną metodę ilościową wg PN-N-18002 (skala pięciostopniowa) dla czynników mierzalnych oraz metodę wskaźnika ryzyka Score Risk dla pozostałych czynników. Proponuje się wykorzystać metodę analizy bezpieczeństwa pracy jako metodę służącą do szczegółowego określenia wielkości ryzyka,związanego z pracąi czynnościami wykonywanymi na stanowisku pracy.

Aktualnie w coraz większej liczbie przedsiębiorstw i zakładów pracy ważne decyzje są podejmowane nie przez jednostki, lecz przez grupy (zespoły) decydentów, dlatego istotnym problemem staje się wybór odpowiedniej strategii podejmowania decyzji w procesie oceny ryzyka (ocena indywidualna, ocena zespołowa, sondaż opinii ekspertów). Metoda sondażu opinii ekspertów (np. z zastosowaniem ankiety, wywiadu, „burzy mózgów”) wykorzystana do oceny ryzyka może być skuteczną metodą,dającą rzetelne podstawy do weryfikacji informa-cji potrzebnych do identyfikacji zagrożeń i oszacowania związanego z nim ryzyka.

 

Źródło: Zeszyty Naukowe Politechniki Śląskiej, Praktyczne Aspekty Doboru Metod Oceny Ryzyka Zawodowego

Seria: ORGANIZACJA I ZARZĄDZANIE z. 59 Nr kol. 1864

Autor: Marcin KRAUSE